Hacker Days

Xestión comunitaria da auga en Anceu: o prototipo que saíu de Hacker Days

En setembro deste ano, Rural Hackers lanzou o proxecto Hacker Days, un espazo de innovación que combina residencia, hackathon e prototipado comunitario. A idea era dedicar unha semana ao ano a traballar xunto a organizacións, empresas e veciños en solucións tecnolóxicas para os retos do rural. O noso foco foi crear unha ferramenta de código aberto que facilite a xestión comunitaria da auga en aldeas como Anceu, onde esa tarefa segue a recaer en veciñas voluntarias, moitas de máis de sesenta anos.

O problema: unha práctica valiosa en risco

Anceu non era un caso illado. Miles de comunidades rurais pequenas manteñen infraestruturas esenciais grazas ao esforzo desinteresado de veciños que, xeración tras xeración, len contadores, detectan fugas, cobran cotas e asegúranse de que a auga chegue a cada casa. En Anceu, Rosabel e Olga levaban anos facendo ese traballo: unhas 400 lecturas de contador ao ano, máis tarefas técnicas e administrativas que, se se perdesen, encarecerían o servizo e debilitarían a autonomía da comunidade.

O reto formulaba unha pregunta simple pero potente: que pasaría cando estas persoas xa non puidesen facer este traballo?

A xestión comunitaria da auga require confianza, coñecemento local e capacidade de responder rápido a avarías ou a un mal uso. Substituír ese sistema por un modelo de xestión privada tería sido doado pero caro, e probablemente peor adaptado á realidade de aquí. Por iso a misión de Hacker Days foi deseñar unha ferramenta que puidese soster a xestión comunitaria, manter os custos baixos e permitir o relevo xeracional.

A proposta: unha solución aberta, simple e replicable

Rural Hackers deseñou e prototipou unha solución de código aberto en só unha semana, automatizando aspectos clave: a lectura de contadores, a detección de fugas, a facturación e a comunicación. Coa sinxeleza suficiente para xente con niveis de alfabetización dixital moi distintos. O obxectivo era que a ferramenta fose replicable en ata 1.500 comunidades con modelos de xestión parecidos.

Durante a semana intensiva do 1 ao 7 de setembro de 2025, o equipo combinou inmersión, deseño, prototipado e probas coa comunidade, con actividades que ían de reunións informais na Casa do Pobo a probas en condicións reais, seguindo a filosofía de Anceu Coliving, onde se cruzan experiencia, coñecemento e vida en común.

O enfoque de código aberto garante que calquera concello, asociación de veciños ou cooperativa poida adoptar, auditar e adaptar a solución sen depender de contratos comerciais. Tamén facilita a colaboración entre desenvolvedores, deseñadoras e mediadoras sociais que poden mellorar a plataforma e compartir boas prácticas entre aldeas.

Como traballaron: metodoloxía e equipos

Os primeiros días dedicáronse á inmersión local con Rosabel e Olga, e a mapear os procesos que xa existían. Despois formáronse equipos multidisciplinares —enxeñería, deseño, UX/UI, comunicación, educación dixital e mediación— para deseñar e construír os prototipos.

No tramo final o foco pasou a probar coa comunidade, iterar rápido e facer presentacións públicas. O último día entregouse oficialmente o prototipo para a súa validación real en Anceu Coliving, un coliving rural. Esta estrutura —inmersión, prototipo, proba— reflicte unha filosofía de cocreación: escoitar, aprender e construír coa comunidade, para que as solucións respondan a necesidades reais e a capacidades locais.

Compoñentes do prototipo

Aínda que os detalles técnicos poden evolucionar coas probas, a folla de ruta inclúe varios módulos clave:

1. Autenticación e xestión de usuarios: plataforma con roles (xestoras, veciñanza, administración) que respecta a privacidade e fomenta a participación colectiva.
2. Lectura e rexistro de consumo: métodos semiautomáticos, con entradas manuais sinxelas para persoas maiores, xunto a opcións automáticas (sensores IoT onde sexa viable).
3. Detección de fugas e avisos: regras ou algoritmos básicos para identificar consumos anómalos e avisar a quen corresponda.
4. Facturación e transparencia: recibos claros e histórico de consumo, para que a comunidade entenda como se compón o custo.
5. Comunicación e formación: materiais educativos e canles de aviso (SMS, WhatsApp, correo) para perfís distintos.

Os perfís que se buscaban incluían enxeñería para desenvolvemento web e back-end, deseño e UX/UI para interfaces claras e accesibles, comunicación para documentar e difundir o modelo, mediación para conectar coa realidade rural e axentes de dixitalización para formar a quen o use. Esa diversidade é clave: un bo prototipo non abonda por si só; ten que converterse nunha ferramenta útil e adoptada.

Voluntariado, loxística e ecosistema de apoio

Durante Hacker Days 2025, quen participou non só tivo aloxamento, comidas e espazos de traballo no coliving, senón que tamén usou a Casa do Pobo como coworking adicional, integrando deseño, prototipado e reunións comunitarias nun ambiente flexible e moi conectado coa vida da aldea. Iso permitiu que a experiencia de traballo se mesturase coa inmersión na cultura local.

Cada persoa xestionou o seu propio transporte, o que reforzou a autonomía e a responsabilidade persoal dentro do proxecto. O equipo contou ademais co apoio de empresas tecnolóxicas e locais, que achegaron recursos, coñecemento e axuda loxística. Entre elas, SiteGround tivo un papel clave ofrecendo infraestrutura tecnolóxica, soporte técnico e hosting, asegurando que o prototipo se puidese desenvolver, probar e documentar con estabilidade e seguridade.

Esa combinación de voluntariado, apoio institucional e colaboración privada fixo que a iniciativa fose sostible e escalable. Documentar o proceso era parte do obxectivo: deixar rexistro para que outras comunidades poidan replicalo.

Impacto esperado: máis alá da tecnoloxía

O impacto principal foi aliviar o traballo de quen xestiona a auga e asegurar a continuidade do modelo comunitario. Pero os efectos son máis amplos: sociais, económicos e culturais.

• Relevo xeracional: as ferramentas fan posible que participe xente máis nova, reducindo a carga das xeracións maiores e impulsando a transferencia de coñecemento.
• Economía comunitaria: custos baixos e previsibles, evitando depender de operadores externos que poderían subir prezos.
• Fortalecemento social: unha dixitalización acompañada que reforza os vínculos ao facer máis transparentes as decisións e os gastos compartidos.
• Replicabilidade rural: a estrutura aberta do prototipo permite estendelo a outras aldeas con características parecidas.

Retos superados

Conseguilo non foi doado. O proxecto enfrontouse a varios retos:

• Accesibilidade dixital: interfaces usables para persoas maiores ou con pouca alfabetización dixital, con procesos alternativos como lecturas asistidas.
• Conectividade: modos sen conexión ou semiconectados que sincronizan os datos cando é posible.
• Sostibilidade técnica: hosting asequible, documentación accesible e formación do equipo local.
• Gobernanza e confianza: a comunidade decide sobre os seus datos e a súa infraestrutura física, evitando dependencias externas.

Superar eses retos requiriu non só desenvolvemento técnico, senón modelos de acompañamento, formación continua e redes de apoio, incluídas colaboracións con entidades como Vivaces, que amplían a difusión e conectan coa sociedade civil.

Leccións para o resto do país (e de Europa)

O enfoque de Hacker Days —residencia, hackathon e prototipado comunitario— ofrece unha receita potente: pasar do diagnóstico ao prototipo nunha semana, e validalo coa comunidade nos días seguintes. Este modelo pode inspirar outras iniciativas, públicas ou privadas, que queiran probar solucións rurais rápido e con rigor.

A ética de código aberto e a documentación do proceso permiten crear un «kit de replicación» útil para outras localidades europeas con cooperativas ou comunidades que xestionan servizos básicos, favorecendo a autonomía e a sostibilidade. Podes ver o repositorio en GitHub.

Historias humanas: Rosabel e Olga, o corazón do proxecto

Todo proxecto ten nomes, mans e vidas que o fan posible. En Hacker Days 2025, Rosabel e Olga foron o corazón do reto. Mulleres que dedicaron anos da súa vida a coidar a auga da comunidade, asegurando que chegue a cada casa, que cada contador se lea e que as fugas se detecten a tempo. O seu compromiso non é só traballo: é coidado, responsabilidade e cariño pola súa aldea.

Escoitar as súas historias recórdanos que a continuidade da xestión comunitaria é fráxil sen ferramentas accesibles. Por iso incluílas desde a planificación ata as probas do prototipo era esencial. Guiaron o deseño coa súa experiencia, validaron cada solución e axudaron a que o proxecto respondese de verdade ás necesidades do día a día. Cada suxestión, cada corrección e cada historia que compartiron forma parte do sistema aberto que agora se pode replicar noutras aldeas.

Rosabel e Olga ensináronnos a importancia da paciencia, da observación e do valor do esforzo diario constante. Fan de ponte entre xeracións: mentres elas transmiten sabedoría práctica, quen participa máis novo achega habilidades dixitais e miradas frescas, transformando esas prácticas tradicionais en ferramentas sostibles e replicables.

Conclusión

Hacker Days 2025 demostra que a innovación rural non só é posible, senón transformadora, e que a tecnoloxía ben deseñada pode ser unha aliada potente da autonomía, a sostibilidade e a cohesión social. Automatizando e facilitando a xestión comunitaria da auga, o proxecto axiliza procesos, protexe un recurso vital, fortalece a economía local e crea oportunidades de transferencia de coñecemento entre xeracións.

O proxecto conecta xeracións de forma real: a xente nova achega alfabetización dixital, coñecemento técnico e ideas novas, mentres que as persoas maiores comparten experiencia práctica, coñecemento histórico e o que significa ser de aquí. Esa combinación crea un ecosistema vivo de colaboración, onde a tecnoloxía a moldean a experiencia humana e as necesidades locais, en vez de imporse desde fóra. A súa filosofía aberta anima a replicar, a documentar ben e a aprender entre comunidades, para que outras aldeas poidan aproveitar solucións xa probadas e adaptalas ao seu contexto.

Ver tamén: Como empezou Rural Hackers